СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚТЫҢ АЛДЫН АЛУ ШАРАЛАРЫ
Қазақстанның сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаты жазалаудан гөрі алдын алуға көбірек бет бұруда: жұмыстың едәуір бөлігі енді мүдделер қақтығысы мен сыбайлас жемқорлық тәуекелінің құқық бұзушылыққа айналғанға дейін алдын ала байқалып, жойылуына негізделген. Соңғы жылда заңнамаға бірқатар өзгеріс енгізілді, олар қазірдің өзінде қолданыста және тек мемлекеттік қызметшілерге ғана емес, мемлекеттік мекемелер мен кәсіпорындардың қызметкерлеріне де қатысты.
Жеке мүдде жұмысқа кедергі келтіргенде
Мүдделер қақтығысы — бұл қызметкердің жеке мүддесі (туыстық байланыстар, жеке пайда, достық немесе іскерлік қатынастар) оның қызметтік шешімінің объективтілігіне әсер етуі мүмкін жағдай. Әңгіме тек парақорлық жайлы емес: мысалы, кандидат ретінде туысы қатысатын конкурстық немесе аттестаттау комиссиясының жұмысына қатысу немесе таныс ұйымның пайдасына әкімшілік-шаруашылық шешім қабылдау да осыған жатады.
Заң, қызметкерді мұндай шешім қабылдауға қатыспауға және өзінің мүддесі туралы алдын ала — басшыға немесе тиісті комиссияға — мәлімдеуге міндеттейді. Бұл жеке, дербес институт: ол сот немесе әкімшілік процестегі өзін-өзі шеттету институтын алмастырмайды, керісінше, шешім қандай да бір іс шеңберінен тыс қабылданатын жерде — жұмысқа қабылдау кезінде, мемлекеттік сатып алуда, сыйақыларды бөлуде және басқа да әкімшілік мәселелерде қолданылады.
Квазимемлекеттік сектор қызметкерлері үшін бизнес — басқаша
2026 жылдың басынан бастап теңестірілген тұлғалар үшін кәсіпкерлік қызметке тыйым салу қағидасы жеңілдетілді — бұл мемлекеттік кәсіпорындардың, мекемелердің және квазимемлекеттік сектор ұйымдарының қызметкерлері. Бұрын оларға мемлекеттік қызметшілерге бірдей толық тыйым қолданылған. Енді тыйым үш шартпен ауыстырылды: кәсіпкерлік қызмет қызметтік міндеттерді атқаруға кедергі жасамауы, қызметтік мүлікті пайдалану арқылы жүргізілмеуі және мүдделер қақтығысын тудырмауы тиіс. Үш шарт та сақталса, бизнеспен айналысуға тыйым салынбайды.
Мекемедегі тәуекелдерді талдау қатаңырақ болды
Мемлекеттік органдар мен мекемелердің өздері жүргізуге міндетті сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін ішкі талдау қағидалары да жаңартылды. Ақпарат көздерінің тізбесі кеңейтілді — енді сот актілері мен ашық әлеуметтік желілердегі мәліметтер де ескеріледі, ал талдау аясы мемлекеттік сатып алу және бюджеттік жоспарлау процестерін де қамтыды. Тәуелсіз сарапшылардан сыртқы тәуекел талдауын тапсырыс беру мүмкіндігі пайда болды, ал ұйым басшысы енді талдау нәтижелері туралы есепті жылына екі рет — 15 қаңтарға және 15 шілдеге дейін — танысуға тиіс.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторингтің өкілеттіктері де кеңейтілді: енді жалпыға қолжетімді қоғамдық жерлердегі объектілерді фото- және бейнетіркеумен визуалды түрде қарап шығуға рұқсат етіледі, ал оның нәтижелері міндетті түрде талдамалық есепте көрсетіледі.
Бұл іс жүзінде нені білдіреді
Аталған өзгерістердің барлығы қазірдің өзінде қолданыста. Мемлекеттік орган немесе ұйымның қатардағы қызметкері үшін негізгі практикалық қорытынды біреу: нақты шешімге қатысты жеке мүддесі туралы алдын ала және ашық мәлімдеу керек — бұл формальдылық емес, заңмен белгіленген міндет, әрі оны сақтау ең алдымен қызметкердің өзін қорғайды.
ҚР Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің
Шығыс Қазақстан облысы бойынша Департаменті
басшысының орынбасары,
Әдеп жөніндегі кеңес хатшылығының меңгерушісі А.К. Мустафина
