Құрылтай – Қазақстанның жоғары өкілді заң шығарушы органы
Қазақстан Республикасының Конституциясында Құрылтайдың мәртебесі, құрамы, өкілеттіктері мен қызмет ету тәртібі айқындалған. Конституцияның 52–62-баптарына сәйкес, Құрылтай – заң шығару билігін жүзеге асыратын жоғары өкілді орган.
52-бап бойынша Құрылтайдың өкілеттігі оның бірінші сессиясы ашылған сәттен басталып, жаңа шақырылымның бірінші сессиясы жұмысын бастаған кезде аяқталады. Құрылтайдың құрамына 145 депутат кіреді, олардың өкілеттік мерзімі – бес жыл. Депутаттар жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Депутаттыққа кандидат Қазақстан Республикасының азаматы болуы, кемінде 25 жасқа толуы және ел аумағында соңғы он жыл бойы тұрақты тұруы қажет.
Конституцияның 55-бабында депутаттардың міндеттері мен құқықтық мәртебесі белгіленген. Олар Құрылтай жұмысына қатысуға және дауыс беруді жеке жүзеге асыруға міндетті. Сонымен қатар депутаттардың кәсіпкерлікпен айналысуына және заңда көзделген шектеулерді бұзуына жол берілмейді. Депутаттық өкілеттікті тоқтату мен мандаттан айыру негіздері де Конституцияда айқындалған.
56-бапқа сәйкес, Құрылтайдың негізгі міндеттерінің бірі – конституциялық заңдар мен заңдарды қабылдау. Бұдан бөлек, ол соғыс және бейбітшілік мәселелерін шешуге, Президент сайлауын жариялауға, республикалық бюджеттің атқарылуы туралы есептерді қарауға және Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіруге құқылы. Сондай-ақ Құрылтай бірқатар жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындау кезінде келісім береді.
Құрылтайды мемлекеттік тілді еркін меңгерген депутаттар арасынан сайланатын Төраға басқарады. Оның қызметі, сессияларды шақыру тәртібі және депутаттардың жұмысын ұйымдастыру мәселелері 57–59-баптарда реттелген. Құрылтайдың кезекті сессиялары жыл сайын қыркүйектің алғашқы жұмыс күнінен маусымның соңғы жұмыс күніне дейін өткізіледі.
60–61-баптарға сәйкес, заң шығару бастамасы Президентке, Құрылтай депутаттарына, Үкіметке және Қазақстан Халық Кеңесіне тиесілі. Қабылданған заңдар Президенттің қол қоюына ұсынылады және қол қойылғаннан кейін күшіне енеді. Құрылтай қабылдаған заңдар мен қаулылар Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында міндетті күшке ие болады.
62-бапта Президенттің Құрылтайды тарату өкілеттігі және оны таратуға жол берілмейтін жағдайлар көрсетілген. Бұл нормалар мемлекеттік билік органдарының қызметін конституциялық тәртіппен реттеуге бағытталған.
Қорытындылай келе, Құрылтай Қазақстандағы заң шығару билігінің маңызды институты болып саналады. Оның қызметі заңдарды қабылдауға, мемлекеттік басқару жүйесінің жұмысын қамтамасыз етуге және елдің қоғамдық-саяси дамуына қатысты маңызды мәселелерді шешуге бағытталған.
